Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында елімізде жұмыс істеген бұл демократиялық құрылым 1995 жылы қабылданған Конституцияда Конституциялық кеңеске айналды.
Қазақстан Республикасының құқықтық мемлекет ретінде қалыптасуындағы маңызды құрылымдардың бірі – Конституциялық сот. Бұл орган азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау ісінде айрықша орын алады. Конституциялық соттың басты міндеті – Конституцияның жоғары заңдық күшін қамтамасыз ете отырып, мемлекеттік билік органдарының, лауазымды тұлғалардың және азаматтардың әрекеттері мен шешімдерінің Конституцияға сәйкестігін қадағалау.
Қазақстан Республикасының Конституциялық соты 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап өз жұмысын бастады. Бұл соттың құрылуы Қазақстан Республикасының 2022 жылғы конституциялық реформасының нәтижесі болып табылады. Бұған дейін Конституциялық Кеңес қызмет атқарған болатын. Алайда, құқықтық жүйені жетілдіру және азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту мақсатында Конституциялық сот құрылды.
Конституциялық сот – тәуелсіз орган. Ол ешқандай басқа мемлекеттік органға немесе лауазымды тұлғаға бағынбайды және өз құзыреті шегінде тек Конституцияға сүйене отырып шешім қабылдайды. Соттың құрамына 11 судья кіреді, оларды Президент, Парламент Сенаты мен Мәжілісі тағайындайды. Бұл тағайындау тәртібі соттың саяси бейтараптығы мен кәсіби деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған.
Конституциялық сот азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда мынадай маңызды функцияларды атқарады:
- Конституциялық бақылау: Сот нормативтік-құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарайды. Егер заң немесе басқа құқықтық акт адамның конституциялық құқығын бұзса, азамат немесе оның өкілі Конституциялық сотқа тікелей жүгінуге құқылы.
- Азаматтардың өтініштерін қарау: 2023 жылдан бастап кез келген азамат Конституциялық сотқа тікелей өтінішпен шығуға құқылы, егер ол нақты істің шеңберінде өз құқықтарының бұзылғанын сезінсе және ол мәселе басқа соттарда қаралған болса. Бұл азаматтардың құқықтық қорғау тетігін едәуір кеңейтті.
- Референдум мен сайлауға байланысты мәселелерді шешу: Конституциялық сот референдум мен сайлау туралы заңдардың Конституцияға сәйкестігін тексере алады. Бұл елдегі демократиялық процестердің заңдылығын қамтамасыз етеді.
- Президент пен Парламенттің сұраныстары бойынша қорытындылар беру: Мемлекет басшысы, Сенат төрағасы, Мәжіліс төрағасы және Премьер-министр Конституциялық сотқа конституциялық мәселелер бойынша сұраныс жібере алады.
Азаматтардың құқықтарын қорғаудағы маңызы:
Конституциялық соттың азаматтардың құқықтарын қорғаудағы рөлі айрықша. Құқық бұзылған жағдайда, Конституциялық соттың шешімі бойынша құқықтық актінің күші жойылып, ол болашақта басқа азаматтарға зиян келтірмеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай шешімдер құқық қолдану тәжірибесін түзетуге ықпал етеді және барлық мемлекеттік органдарға Конституция нормаларын қатаң сақтау қажеттілігін көрсетеді.
Қазақстан Республикасының Конституциялық соты — азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың тиімді құралы. Оның қызметі құқықтық мемлекеттің негізін нығайтуға, заң үстемдігін қамтамасыз етуге және халықтың билікке деген сенімін арттыруға бағытталған. Сондықтан әрбір азамат өзінің конституциялық құқықтарын қорғау үшін Конституциялық соттың мүмкіндіктерін тиімді пайдалануы қажет.
Тараз қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар
жөніндегі мамандандырылған сотының судьясы
Л.И. Ильясова
