— Диана Нұрзатқызы, бүгінде интернет-алаяқтық қоғамдағы ең жиі кездесетін қылмыстардың біріне айналып отыр. Құқық қорғау салсының маманы ретінде айтыңызшы қазіргі уақытта интернет-алаяқтықтың қандай түрлері жиі тіркелуде?
Соңғы жылдары интернет-алаяқтықтың тәсілдері күрделеніп, алаяқтар азаматтардың сеніміне кіру үшін түрлі психологиялық айла-тәсілдерді қолдануда. Бүгінде ең жиі кездесетін жағдайлардың бірі – өзін банк немесе құқық қорғау органының қызметкері ретінде таныстырып, азаматтарға қоңырау шалу. Олар шотыңызға қауіп төніп тұрғанын айтып, банк картасының деректерін немесе SMS арқылы келген растау кодын сұрайды. Сонымен қатар жалған интернет-дүкендер, инвестициялық жобалар, несие рәсімдеп береміз деген ұсыныстар, әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы туыстарының атынан ақша сұрау деректері де азаймай отыр. Сондықтан кез келген ақпаратты мұқият тексеріп, асығыс шешім қабылдамау өте маңызды.
– Алаяқтар көбіне қандай азаматтарды нысанаға алады?
Алаяқтар нақты бір санаттағы адамдарды ғана таңдамайды. Қазіргі таңда олардың құрбаны кез келген азамат болуы мүмкін. Дегенмен тәжірибеде егде жастағы адамдар, цифрлық технологияларды еркін меңгермеген тұрғындар және интернет арқылы тез табыс табуға немесе жеңіл ақша табуға қызығатын азаматтар жиі алданады.
Көпшілік «мені ешкім алдай алмайды» деп ойлайды. Алайда алаяқтар дәл осы сенімді өз пайдасына жаратады. Олар адамның психологиялық жағдайын шебер пайдаланып, қорқыныш, қызығушылық немесе асығыстық сезімін тудырады. Мәселен, «банк шотыңыздан ақша шешілейін деп жатыр», «сіздің атыңызға несие рәсімделді» немесе «туысыңыз жол-көлік оқиғасына түсті» деген сияқты жалған ақпарат айтып, адамға ойлануға мүмкіндік бермейді.
Тағы бір ескеретін жайт – бүгінде алаяқтар тек телефон арқылы ғана емес, әлеуметтік желілер, мессенджерлер, жалған сайттар мен мобильді қосымшалар арқылы да әрекет етеді. Олар ресми ұйымдардың логотиптерін, банк нөмірлеріне ұқсас байланыс құралдарын пайдаланып, азаматтардың сеніміне кіруге тырысады. Сондықтан көптеген адамдар олардың сөзіне күмән келтірмей, жеке деректерін немесе SMS арқылы келген кодтарды айтып қояды.
Сондықтан кез келген күмәнді қоңырауға немесе хабарламаға сын көзбен қарап, ақпаратты міндетті түрде ресми дереккөз арқылы тексерген жөн. Егер сізден жеке мәліметтерді, банк картасының деректерін немесе растау кодтарын сұраса, әңгімені бірден тоқтатып, қажетті мекеменің ресми байланыс нөміріне өзіңіз хабарласқаныңыз дұрыс. Ең бастысы – ешқандай қысымға немесе асықтыруға ермей, сабыр сақтап әрекет ету. Тәжірибе көрсеткендей, азаматтың бір-екі минут ойланып, ақпаратты тексеруі көп жағдайда алаяқтықтың алдын алуға мүмкіндік береді.
– Онлайн сауда бүгінде күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Алайда дәл осы салада алаяқтық фактілері де жиі кездеседі. Интернет арқылы сауда жасағанда және жеке мәліметтерді қорғауда қандай сақтық шараларын ұстанған жөн?
– Расында, электронды коммерцияның қарқынды дамуы азаматтардың уақытын үнемдеп, түрлі қызметтерге қолжетімділігін арттырды. Алайда осы мүмкіндікті өз пайдасына жаратып жүрген алаяқтар да аз емес. Тәжірибеде біз әлеуметтік желілер мен мессенджерлер арқылы жалған тауар ұсынып, алдын ала төлем алғаннан кейін байланысқа шықпайтын немесе мүлде басқа тауар жіберетін жағдайларды жиі кездестіреміз. Сондықтан интернет арқылы сауда жасағанда ең алдымен сатушының сенімділігіне көз жеткізу қажет. Пікірлерін, жұмыс істеген мерзімін, байланыс деректерін және мүмкіндігінше заңды түрде тіркелген сауда алаңдарында жұмыс істейтінін тексерген жөн.
Егер сатушы тауардың нарықтағы бағасынан бірнеше есе арзан екенін айтып, ақшаны дереу аударуды талап етсе немесе түрлі сылтаумен асықтыра бастаса, бұл – күмән тудыратын белгілердің бірі. Мұндай жағдайда асығыс шешім қабылдамай, ұсынысты бірнеше рет тексерген дұрыс. Қауіпсіз төлем жүйелері бар ресми маркетплейстерді пайдалану және мүмкіндігінше тауарды алғаннан кейін ғана төлем жасау тәуекелді айтарлықтай азайтады.
Жеке мәліметтердің қауіпсіздігіне де ерекше мән беру қажет. Азаматтар банк картасының нөмірін, CVV кодын, SMS арқылы келген растау кодтарын, электрондық цифрлық қолтаңба кілттерін немесе жеке кабинетке кіруге арналған құпиясөздерді ешкімге бермеуі керек. Сонымен қатар әртүрлі сервистер үшін бірдей құпиясөзді қолданбауға, күрделі құпиясөз орнатуға және екі факторлы аутентификацияны қосуға кеңес береміз.
Ең бастысы – цифрлық ортада сақтық таныту. Алаяқтар көбіне техникалық тәсілден бұрын адамның сенгіштігі мен асығыстығына сүйенеді. Сондықтан кез келген күмәнді ұсынысқа, хабарламаға немесе сілтемеге сын көзбен қарап, ақпараттың шынайылығын ресми дереккөздер арқылы тексеру қажет. Қарапайым қауіпсіздік қағидаларын сақтау азаматтарды қаржылық шығыннан ғана емес, жеке деректердің заңсыз пайдаланылуынан да қорғайды.
– Егер азамат интернет-алаяқтардың құрбаны болып, ақша аударып қойса, қандай әрекет жасауы керек?
– Мұндай жағдайда ең бастысы – уақытты жоғалтпау және үрейге бой алдырмау. Тәжірибеде кейбір азаматтар ұялғандықтан немесе ақшасын қайтарып ала алмаймын деп ойлағандықтан құқық қорғау органдарына бірнеше күннен кейін ғана жүгінеді. Өкінішке қарай, дәл осы уақыт аралығында алаяқтар заңсыз алынған қаражатты бірнеше шот арқылы аударып, қолма-қол ақшаға айналдырып немесе шетелдік платформаларға шығарып үлгереді. Сондықтан алғашқы сағаттарда жасалған әрбір әрекет тергеу үшін өте маңызды.
Ең алдымен қызмет көрсететін банкке дереу хабарласып, күмәнді операция туралы ақпарат беру қажет. Кейбір жағдайларда банк қаражаттың қозғалысын уақытылы анықтап, операцияны тоқтату немесе есепшотты бұғаттау бойынша шаралар қабылдай алады. Одан кейін кешіктірмей полицияға арыз беріп, оқиғаға қатысты барлық мәліметті толық ұсынған жөн. Атап айтқанда, ақша аударымының түбіртектері, телефон нөмірлері, чаттағы хат алмасулар, аудиожазбалар, скриншоттар, күмәнді сайттардың сілтемелері – мұның барлығы тергеу барысында маңызды дәлел ретінде қарастырылады.
Азаматтардың жиі жіберетін қателігінің бірі – алаяқпен байланысын жалғастырып, ақшасын қайтарып алу үшін қайтадан қаражат аударуы. Кейбір алаяқтар өздерін «делдал», «банк қызметкері» немесе «қаражатты қайтаруға көмектесетін маман» ретінде таныстырып, жәбірленушіден тағы да ақша талап етеді. Мұндай әрекеттерге ешқандай жағдайда сенбеу керек. Егер адам бір рет алданса, алаяқтар оны қайтадан нысанаға алуға тырысуы мүмкін.
Сондықтан біздің азаматтарға беретін басты кеңесіміз – оқиғаны жасырмай, құқық қорғау органдарына мүмкіндігінше ертерек жүгіну. Уақытылы берілген ақпарат қылмыстың ізін суытпай ашуға, күдіктілердің әрекетін анықтауға және өзге азаматтардың да осындай алаяқтықтың құрбаны болуына жол бермеуге ықпал етеді. Интернет-алаяқтықпен күресте полицияның жедел әрекетімен қатар, азаматтардың құқықтық және цифрлық сауаттылығы да шешуші рөл атқарады.
– Диана Нұрзатқызы, пайдалы ақпаратпен бөліскеніңізге рақмет. Қорытынды кеңес ретінде тұрғындарға нені ескеруді ұсынар едіңіз?
– Интернет-алаяқтықтың алдын алуда ең маңызды фактор – азаматтардың қырағылығы. Қылмыстың бұл түрі күн сайын өзгеріп, жаңа тәсілдер пайда болғанымен, алаяқтардың мақсаты өзгермейді – адамның сенімін пайдалану. Сондықтан әрбір тұрғын жеке деректерінің қауіпсіздігіне мән беріп, қаржылық операцияларға мұқият қарауы қажет.
Егер күмәнді жағдайға тап болсаңыз, жалғыз әрекет етпей, банкке немесе құқық қорғау органдарына дереу хабарласқан дұрыс. Бірлескен әрекет арқылы ғана интернет-алаяқтықтың алдын алуға болады.
Сұхбаттасқан: Исламбек Дастан
Ақпарат Жамбыл облысы әкімдігі ақпарат және қоғамдық даму
басқармасы мемлекеттік ақпараттық саясат тапсырысы негізінде жарияланды
