Қазақ халқы ежелден-ақ отбасы мәселесіне ерекше мән берген. «Отан – отбасынан басталады», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің», «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» деген мақал-мәтелдердің өзі ұрпақ тәрбиесінің ең басты мектебі отбасы екенін айқын көрсетеді. Себебі бала дүниеге келген сәттен бастап айналасындағы адамдардың қарым-қатынасын, үлкендердің мінез-құлқын, бір-біріне деген сыйластығын көріп өседі. Оның болашақтағы тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына мектептен бұрын ата-анасының тәрбиесі ықпал етеді.
Бүгінгі таңда әлем елдерінің басым көпшілігі отбасы институтының әлсіреуін қоғам үшін маңызды әлеуметтік мәселе ретінде қарастырып отыр. Урбанизацияның күшеюі, цифрлық технологиялардың кең таралуы, еңбек нарығындағы өзгерістер, әлеуметтік желілердің ықпалы және өмір сүру салтының өзгеруі отбасылық құндылықтарға да әсер етуде. Бір қарағанда заман ағымына сай бұл өзгерістер қалыпты құбылыс болып көрінгенімен, олардың арасында алаңдататын тұстар да жоқ емес.
Қазіргі қоғамда жастардың некеге кеш тұруы, ажырасу көрсеткіштерінің артуы, ата-аналардың бала тәрбиесіне уақыттың аз бөлінуі және ұрпақтар арасындағы байланыстың әлсіреуі отбасы тұрақтылығына тікелей әсер ететін факторларға айналып келеді. Мұндай мәселелер тек бір отбасының ғана емес, тұтас қоғамның әлеуметтік тұрақтылығына ықпал етеді. Себебі берік отбасы – тұрақты қоғамның кепілі.
Отбасы тұрақтылығы дегеніміз – тек ерлі-зайыптылардың ұзақ жыл бірге өмір сүруі емес. Бұл – өзара сенім, жауапкершілік, сыйластық, түсіністік және ортақ құндылықтарға негізделген қарым-қатынас мәдениеті. Мұндай ортада өскен бала өзін қауіпсіз сезінеді, психологиялық тұрғыдан орнықты қалыптасады және қоғамға бейімделуі жеңілдейді. Ал керісінше, отбасындағы тұрақсыздық, жанжал немесе немқұрайдылық баланың психологиялық дамуына кері әсерін тигізіп, оның болашақтағы әлеуметтік қатынастарына да ықпал етуі мүмкін.
Соңғы жылдары сарапшылар жастардың өмірлік басымдықтары өзгеріп жатқанын жиі айтады. Көптеген жас алдымен мансап пен материалдық тұрақтылыққа ұмтылып, отбасы құруды кейінге қалдыруда. Әрине, адамның кәсіби дамуы мен өзін-өзі жүзеге асыруы маңызды. Дегенмен қоғамдағы экономикалық жетістік пен технологиялық даму отбасы құндылықтарының орнын алмастыра алмайды. Себебі адамның ішкі тұрақтылығы мен өмір сапасы ең алдымен оның жақын адамдарымен қалыптасқан қарым-қатынасына байланысты.
Отбасының беріктігі ең алдымен әйел мен ер азаматтың өзара құрметіне негізделеді. Қазақы дүниетанымда ана – отбасының ұйытқысы, мейірімнің бастауы болса, әке – отбасының тірегі, жауапкершіліктің символы саналады. Бұл екі рөлдің бірін-бірі толықтыруы ғана отбасындағы үйлесімділікті қамтамасыз етеді.
Әсіресе ананың қоғамдағы орны ерекше. Ана тек бала дүниеге әкелуші ғана емес, оның тұлғалық қалыптасуына бағыт-бағдар беретін алғашқы ұстаз. Баланың алғашқы сөзі, алғашқы тәрбиесі, алғашқы құндылықтары ананың мейірімі арқылы қалыптасады. Сондықтан анаға деген құрмет – ұлтқа деген құрметпен пара-пар.
Психологтардың пікірінше, баланың эмоционалдық интеллектісінің қалыптасуының басым бөлігі алғашқы бес жыл ішінде жүзеге асады. Бұл кезеңде ата-ананың мейірімі, қолдауы, қауіпсіз психологиялық орта баланың өзін-өзі бағалауына, адамдармен қарым-қатынас орнатуына және өмірлік қиындықтарды еңсеру қабілетіне тікелей ықпал етеді.Сонымен қатар қазіргі қоғамда әке тәрбиесінің маңызы да ерекше өзекті болып отыр. Әкенің баламен қарым-қатынасы тек материалдық қамтамасыз етумен шектелмеуі тиіс. Баламен бірге уақыт өткізу, пікірлесу, үлгі көрсету және жауапкершілікті бөлісу – әке рөлінің маңызды құрамдас бөліктері. Баланың бойындағы сенімділік, ерік-жігер, жауапкершілік сияқты қасиеттер көбіне әкенің тәрбиесі арқылы қалыптасады.
Отбасы тұрақтылығын қамтамасыз етуде мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының да рөлі зор. Соңғы жылдары Қазақстанда отбасы мәселесіне арналған түрлі әлеуметтік бағдарламалар, психологиялық қолдау орталықтары, жас отбасыларға арналған кеңес беру жобалары мен қоғамдық бастамалар көбейіп келеді. Мұндай жобалардың басты мақсаты – отбасы құндылықтарын дәріптеу ғана емес, олардың өмірдегі нақты маңызын түсіндіру, жастардың санасында жауапты ата-ана мәдениетін қалыптастыру.
Әсіресе жастар арасында отбасы институтын насихаттау бүгінде ерекше өзекті мәселеге айналды. Себебі қазіргі жастар – ертеңгі ата-ана. Егер олар бүгін отбасының қадірін түсінсе, ертең қоғам да берік болады. Сол себепті жастарға арналған семинарлар, тренингтер, психологиялық кездесулер, киноталқылар мен тәрбиелік жобалар тек мәдени іс-шара емес, ұзақ мерзімді әлеуметтік инвестиция ретінде қарастырылуы тиіс.
Отбасы – жеке адамның бақыты ғана емес, мемлекеттің де тұрақты дамуының негізі. Ұлттық құндылықтар, салт-дәстүр, адамгершілік қағидалары мен ұрпақ сабақтастығы дәл осы шаңырақта сақталып, кейінгі буынға аманат ретінде беріледі. Сондықтан отбасы институтын нығайту – бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақтың алдындағы маңызды міндет.
Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік құрылымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың отбасы мәселесіне арналған әлеуметтік жобаларды жүзеге асыруы қоғамдағы тәрбиелік жұмыстардың тиімділігін арттырып келеді. Мұндай бастамалар жастардың көзқарасын қалыптастырып қана қоймай, отбасы құндылықтарын жаңа заман талаптарына сай дәріптеуге мүмкіндік береді.
«Үміт шуағы» – отбасы құндылықтарын жаңғыртуға бағытталған маңызды жоба
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер отбасы институтын нығайту мәселесіне жаңаша көзқараспен қарауды талап етеді. Бұрын тәрбие мәселесі тек отбасының жауапкершілігі ретінде қабылданса, бүгінгі таңда бұл бағытта мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық ұйымдардың және азаматтық қоғам институттарының бірлескен жұмысы ерекше маңызға ие болып отыр. Себебі берік отбасы – тек жеке адамның бақыты емес, тұтас қоғамның тұрақтылығы мен мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуының кепілі.
Осы тұрғыдан алғанда, «Білімгерлер мен жастардың “Қазақстанның болашағы үшін” Тараз бірлестігі» қоғамдық бірлестігі Тараз қаласы әкімдігінің «Ішкі саясат бөлімі» КММ-нің гранттық тапсырысы аясында, Азаматтық бастамаларды қолдау орталығының операторлығымен жүзеге асырып жатқан «Үміт шуағы» жобасы отбасы институтын нығайтуға бағытталған маңызды қоғамдық бастамалардың бірі ретінде ерекшеленеді.
Жобаның басты мақсаты – отбасы құндылықтарын дәріптеу, жастардың отбасы туралы көзқарасын қалыптастыру, жас ата-аналардың әлеуметтік, психологиялық және медициналық сауаттылығын арттыру, сондай-ақ қоғамда жауапты ата-ана мәдениетін қалыптастыруға ықпал ету.
Бүгінде отбасы туралы айту жеткіліксіз. Ең бастысы – қоғамның әртүрлі санатындағы азаматтарға отбасы мәселелерін түрлі форматта жеткізе білу. Осы тұрғыдан алғанда, жоба аясында ұйымдастырылып жатқан іс-шаралар дәстүрлі дәрістермен ғана шектелмей, жастардың қызығушылығын арттыратын интерактивті форматтарды қамтуымен ерекшеленеді.
Кино арқылы құндылық қалыптастыру – жастар тәрбиесіндегі тиімді тәсіл
Жоба аясындағы маңызды іс-шаралардың бірі 2026 жылғы 16 шілдеде М.Х. Дулати атындағы Тараз университетінде өткен «Ана – отбасының жүрегі» тақырыбындағы киноталқы болды. Шараға 40 студент қатысып, барлығы бірге «Болған оқиға» көркем фильмін тамашалады.
Қазіргі жастар ақпараттың басым бөлігін визуалды форматта қабылдайтыны белгілі. Сондықтан тәрбиелік мазмұндағы фильмдерді талқылау – жастардың өмірлік ұстанымдарын қалыптастырудың тиімді әдістерінің бірі саналады. Кино адамның эмоциясына әсер етіп қана қоймай, кейіпкерлердің тағдыры арқылы көрерменді өз өміріне сын көзбен қарауға жетелейді.
Фильмде көтерілген ана мен бала арасындағы қарым-қатынас, ата-ананың жауапкершілігі, мейірім, кешірім, адамгершілік және отбасы бірлігі секілді тақырыптар студенттердің ерекше қызығушылығын тудырды.
Алайда киноталқының басты ерекшелігі фильмді көрумен ғана шектелмегендігінде болды. Көрсетілімнен кейін ұйымдастырылған ашық пікірталас барысында жастар өз ойларын еркін білдіріп, фильм кейіпкерлерінің әрекеттеріне баға берді. Әр қатысушы оқиғаға өзіндік көзқарасын ұсынып, өмірлік тәжірибелерімен бөлісті. Әсіресе ананың отбасыдағы орны, ата-ананы құрметтеу, бала тәрбиесіндегі жауапкершілік және отбасыдағы өзара түсіністік мәселелері кеңінен талқыланды.
Мұндай пікірталастар жастардың тек сөйлеу мәдениетін ғана дамытып қоймай, олардың сыни ойлау қабілетін қалыптастыруға, өз көзқарасын дәлелдей білуіне және өзгелердің пікіріне құрметпен қарауына мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда жастар арасында отбасы тақырыбы көбіне теориялық деңгейде ғана қозғалады. Ал киноталқы секілді форматтар өмірлік жағдайларды нақты мысал арқылы көрсету арқылы бұл тақырыпты жастарға әлдеқайда жақындата түседі.
Сондықтан аталған іс-шараны тек мәдени кездесу емес, жастардың отбасы институтына деген жауапкершілігін арттыруға бағытталған әлеуметтік жоба ретінде бағалауға болады.
Ана денсаулығы – ұлт денсаулығының негізі
Жоба шеңберінде өткізілген тағы бір маңызды іс-шара 2026 жылғы 29 шілдеде ұйымдастырылған «Ана денсаулығы – баланың тән саулығы» атты танымдық семинар-тренинг болды. Бұл кездесудің ерекшелігі – жас аналардың тек медициналық емес, психологиялық қолдау алуына мүмкіндік жасалғандығында.
Қазіргі қоғамда ана денсаулығы туралы сөз қозғалғанда көбіне физикалық денсаулық мәселелері ғана айтылады. Ал психологтардың пікірінше, босанғаннан кейінгі эмоционалдық жағдай, күйзеліс, шаршау және психологиялық бейімделу ана мен баланың қарым-қатынасына тікелей әсер етеді.
Семинар барысында Жастар денсаулық орталығының басшысы, психолог Лаура Майрамбекқызы Сламова жас аналармен ашық форматта кездесу өткізіп, ананың психологиялық саулығының бала тәрбиесіндегі маңызын жан-жақты түсіндірді. Кездесу барысында босанғаннан кейінгі эмоционалдық өзгерістер, күйзелісті басқару, отбасы мүшелерінің қолдауы, жас аналардың өз-өзіне уақыт бөлуі, психологиялық қажудың алдын алу және отбасындағы тиімді қарым-қатынас орнату мәселелері кеңінен талқыланды.
Практикалық кеңестерге негізделген семинар жас аналардың күнделікті өмірінде кездесетін нақты мәселелерді қамтыды. Қатысушылар өздерін толғандырған сұрақтарын қойып, кәсіби психологтан нақты жауаптар алды.
Іс-шараның медициналық бөлігін Жастар денсаулық орталығының терапевт дәрігері Сания Сарсенбайқызы Байтилеуова жүргізді. Маман ана денсаулығын сақтаудың негізгі қағидаларына тоқталып, дұрыс әрі теңгерімді тамақтану, дәрумендердің маңызы, дене белсенділігі, профилактикалық тексерулердің қажеттілігі және жеке бас гигиенасы туралы жан-жақты түсіндірді.
Сонымен қатар нәрестені дұрыс күту, емізудің артықшылықтары, баланың иммунитетін нығайту, вакцинацияның маңызы және жас ерекшелігіне сәйкес даму кезеңдері жөнінде кең көлемде ақпарат берілді. Кездесу барысында жас аналар теориялық ақпарат алып қана қоймай, өз тәжірибелерімен бөлісіп, мамандармен еркін пікір алмасты.
Қоғамдық жобалардың әлеуметтік маңызы
«Үміт шуағы» жобасының мазмұнына назар аударсақ, оның тек бір реттік іс-шаралар өткізумен шектелмейтінін байқауға болады.
Жоба жастардың дүниетанымын қалыптастырудан бастап, жас аналардың денсаулығын нығайтуға, психологиялық қолдау көрсетуге және қоғамдағы отбасы құндылықтарын дәріптеуге дейінгі маңызды бағыттарды қамтиды. Бұл – бүгінгі қоғам сұранысына толық жауап беретін кешенді әлеуметтік жоба.
Өйткені отбасы мәселесі тек тұрмыстық деңгейде ғана қарастырылмайды. Ол біліммен, денсаулықпен, психологиямен, әлеуметтік саясатпен және азаматтық жауапкершілікпен тығыз байланысты.
«Үміт шуағы» жобасының ерекшелігі де осында. Ол әртүрлі әлеуметтік топтарды қамти отырып, отбасы тақырыбын қоғамның күн тәртібіндегі маңызды мәселелердің біріне айналдырып келеді.
Қазіргі кезеңде мұндай бастамалардың маңызы жыл өткен сайын арта түсуде. Себебі мықты мемлекет құру үшін ең алдымен берік отбасы қажет. Ал берік отбасы саналы жастардан, дені сау аналардан, тәрбиелі балалардан және қоғамның өзара қолдау мәдениетінен қалыптасады.
Сондықтан «Үміт шуағы» жобасы тек бүгінгі күннің қажеттілігі ғана емес, ертеңгі қоғамның сапасына салынған маңызды әлеуметтік инвестиция деуге толық негіз бар. Осындай жобалар арқылы отбасы институтын нығайтуға бағытталған жүйелі жұмыстар жалғасқан жағдайда, қоғамда жауапкершілігі жоғары, ұлттық құндылықтарды бағалайтын әрі берік отбасының қадірін түсінетін жаңа буын қалыптасатыны сөзсіз.
Әбуәлі Мұқтарәлі
