Қазақстан Республикасы Конституциясының 27-бабында неке мен отбасы, ана, әке және бала мемлекеттің қорғауында екендігі бекітілген.
Алайда, соңғы жылдары отбасы ішіндегі тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі қоғамда өзекті болуда. Отбасы тұрмыстық қатынастарындағы зорлық-зомбылық тек жеке тұлғалардың ғана емес, қоғамның да рухани, әлеуметтік және экономикалық жағдайына теріс әсерін тигізеді. Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың адам құқықтарына және тұлғаның қадір-қасиетіне нұқсан келтіретіндігі айқын. Осы мәселеге қатысты құқықтық, психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан кешенді шаралар қажет.
Отбасы — оның барлық мүшелерінің әл-ауқатының табиғи ортасы. Ол қоғам мен мемлекет тарапынан қорғауға құқылы, бұл 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы жариялаған негізгі постулаттардың бірі болды.
Тұрмыстық зорлық-зомбылық – отбасы мүшелерінің бір-біріне физикалық, психологиялық немесе экономикалық тұрғыдан зорлық көрсетуі. Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылықтың әртүрлі түрлері кең таралған, оның ішінде физикалық зорлық, психологиялық қысым және экономикалық манипуляцияларды атап өтуге болады.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың түрлері:
- Физикалық зорлық – бұл отбасы мүшесіне күш көрсету, дене жарақаттарын салу, соққы жасау немесе басқа да физикалық қанаушылықтар. Физикалық зорлық-зомбылықтың белгілері, әдетте, денеде көрінетін жарақаттармен байқалады, бірақ көп жағдайда зардап шеккендер бұл жағдайларды жасырып қалуға тырысады;
- Психологиялық зорлық – бұл қорқыту, кемсіту, тұрақты қорлау, манипуляция және эмоционалдық қысым көрсету. Мұндай зорлықтың әсерінен жәбірленушінің психикалық денсаулығы бұзылып, сенімсіздік пен қорқыныш сезімдері пайда болады;
- Экономикалық зорлық – бір адамның екіншісінің қаржылық тәуелділігін пайдалану, оны қаржылық жағынан бақылау, қаржыны заңсыз алу немесе жұмсау. Бұл түр көбінесе тұрмыстық қатынастарда әйелдер мен балаларға қатысты орын алады.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың себептері өте көпқырлы және көпфакторлы. Оның негізгі себептері арасында қоғамдағы теңсіздік, ерлер мен әйелдердің құқықтық теңдігі мәселелері, әлеуметтік және экономикалық жағдайлар, білім деңгейі, психологиялық күйзелістер, алкоголь және есірткіге тәуелділік сияқты факторлар бар.
Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың салдары айтарлықтай ауыр.
Бұл мәселе тек жәбірленушілердің денсаулығына, психологиялық және әлеуметтік жағдайларына ғана емес, бүкіл қоғамға да кері әсерін тигізеді. Зорлық-зомбылықтың құрбандары көбіне депрессия, өз-өзіне қол жұмсау ойлары, психологиялық жарақаттар және физиологиялық аурулармен ауырады. Отбасындағы зорлық-зомбылық, сондай-ақ балалардың психикасына зиянды әсер ететіндіктен, олар өздеріне қауіпсіз ортаны таппай, қоғамға деген сенімдерін жоғалтуы мүмкін.
Қазақстан Республикасында тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес жүргізу үшін бірнеше құқықтық және әлеуметтік шаралар қабылданған. Мықты отбасы мемлекеттің маңызды дәстүрлі құндылықтарына жатады, қазақстандық қоғамның негізі болып табылады. Бұл бағыттағы мемлекеттің басты міндеті әлеуметтік қатерлерге қарсы іс – қимыл жөніндегі шараларды әзірлеу және отбасы институтын қорғау жөніндегі нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру болып табылады. Тиісінше, әлеуметтік қызметтер көрсету және отбасылық қолайсыздықтың алдын алуға бағытталған шараларды іске асыру маңызды болып табылады.
Қазақстанда 2024 жылдың 16 маусымынан бастап Мемлекет басшысы 2024 жылғы 15 сәуірде қол қойған «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне әйелдер құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң күшіне енді.
Бұл заң әйелдер мен балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың кез келген көрінісі үшін жауапкершілікті күшейтетін, сондай-ақ отбасы институтын, кәмелетке толмағандардың қауіпсіздігін нығайтуға арналған нормаларды көздейді. Сондай-ақ заңнаманы дәстүрлі құндылықтарды нығайту және ілгерілету сияқты жаңа қағидаттармен толықтыру.
Жалпы, заңда 15 заңнамалық актіге, оның ішінде жеті кодекске және сегіз заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу көзделеді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 17-бабында адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайтындығы көрсетілген, ал осы баптың 2-тармағында ешкімді азаптауға, зорлық-зомбылыққа, адамның қадір-қасиетін қорлайтын басқа да қатыгездікпен қарауға немесе жазалауға болмайды деген ереже бекітілгенін атап өту маңызды. Бұл ереже жеке адамның отбасындағы қол сұғушылықтан қауіпсіздігі жағдайларына да қатысты. Қазақстан Республикасының заңнамасында әрбір адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сотта қорғау құқығы көзделген.
Отбасы тұрмыстық қатынастарындағы зорлық-зомбылық мәселесі тек жеке тұлғалардың ғана емес, бүкіл қоғамның жауапкершілігін талап ететін күрделі проблема болып табылады. Зорлық-зомбылыққа қарсы тиімді күрес шаралары мен көмек жүйелерін дамыту үшін әлеуметтік, заңдық және психологиялық жұмыстарды үйлестіру қажет. Тек сол кезде ғана біз отбасындағы зорлық-зомбылықты азайтып, барлық отбасы мүшелерінің қауіпсіз әрі бақытты өмір сүруіне жағдай жасай аламыз.
Тараз қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған сотының судьясы Д.Б.Дуанбеков.
