Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, яғни мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық салаларында қолданылатын мемлекеттік басқару, заңнама, сот ісін жүргізу және іс жүргізу тілі — Қазақ тілі болып табылады. Қазақстан Республикасында сот ісін жүргізу мемлекеттік тілде, қажет болған жағдайда сот ісін жүргізуде мемлекеттік тілмен тең жүргізіледі, орыс тілі немесе басқа тілдер қолданылады. Сот ісін жүргізу тілі сот жүйесін ұйымдастырудың ғана емес, бүкіл сот төрелігі жүйесінің маңызды негіздерінің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңы мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдарға азаматтардың өтініштеріне және басқа да құжаттарға мемлекеттік тілде немесе өтініш тілінде жауап беруге нұсқау береді. Сот ісін жүргізу тілі сот жүйесін ұйымдастырудың ғана емес, бүкіл сот төрелігі жүйесінің маңызды негіздерінің бірі болып табылады. Сот ісін жүргізу тілі сотқа талап-арыз берілген тілге байланысты сот ұйғарымымен белгіленеді. Іске қатысатын, тілді білмейтін немесе жеткіліксіз меңгерген адамдарға өтінішхаттар мәлімдеу, шағымдар келтіру, іс материалдармен танысу, сотта ана тілінде немесе өздері білетін басқа тілде сөз сөйлеу; Қазақстан Республикасының Азаматттық-процестік кодексінде белгіленген тәртіппен аудармашының қызметтерін тегін пайдалану құқығы түсіндіріледі және қамтамасыз етіледі.
Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының 2016 жылғы 22 желтоқсандағы №13 нормативтік қаулысында сот ісін жүргізу тілі қағидатын қолдану мәселелері түсіндіріледі. Мәселен, 3-тармақта істі сот талқылауына дайындау сатысында сот талапкердің талап қойылған тілді жеткілікті дәрежеде меңгергенін, сот ісін жүргізудің мәні мен мазмұнын түсінетінін анықтауы тиіс екендігі көрсетілген. Талапкерден тиісті жазбаша өтініш түскен жағдайда сот ісін жүргізу тілін өзгерту туралы дәлелді ұйғарым шығарады.
Сот ісін жүргізу тілінің ережелерін бұзбау үшін келесі жағдайларға назар аудару керек:
- Сот ісін жүргізу тілін айқандады, алайда істі сотта қарау барысында тараптар сот сұрақтарына аудармашының қатысуынсыз басқа тілде жауап береді;
- Іс материалдарына сот ісін жүргізу тілінде емес, яғни тиісті аудармасыз құжаттар болады;
- Тараптар сот ісін жүргізудің белгіленген тілін білмейді, бұл ретте процеске аудармашы тартылмайды және сот ісін жүргізу тілін өзгерту туралы сот актісі жоқ;
- Сот өз бастамасы бойынша сот ісін жүргізу тілін ешқандай негізсіз өзгертеді.
Сот ісін жүргізу тілін анықтауда тараптар заңды өкілдерінің, адвокаттардың адалдығы маңызды рөл атқарады. Олар өз сенімгерлеріне талап (арыз) және оған қоса берілетін құжаттарды жасау кезінде тілді таңдаудың маңыздылығын уақтылы түсіндіруге тиіс.
Іс бойынша іс жүргізудің барлық кезеңдерінде іске қатысатын барлық адамдар – күдікті, айыпталушы, сотталушы, жәбірленуші, сарапшы, куә құқыққа ие. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік және барлық басқа тілдер мемлекеттің қорғауында.
Жамбыл облысының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының төрағасы
Қадірбек Н.Б.
