Құқығы бұзылды деп есептеген адамға ең алдымен өз мәселесінің тыңдалғаны маңызды. Ұзақ ресми хат, түсініксіз жауап немесе бір мекемеден екіншісіне жолдану адамның сеніміне әсер етуі мүмкін. Сондықтан құқықтарды қорғау жүйесі туралы ақпарат қарапайым тілде әрі нақты берілуге тиіс. Азамат қандай мәселені көтеріп отырғанын және қандай тетіктер бар екенін түсінгенде, өз әрекетін саналы жоспарлай алады.
Жаңа Конституцияның 85-бабына сәйкес, Адам құқықтары жөніндегі уәкіл бұзылған құқықтар мен бостандықтарды қалпына келтіруге жәрдемдеседі, оларды ілгерілетуге ықпал етеді. Осы бап уәкілдің өз өкілеттігін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз болатынын және мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға есеп бермейтінін бекітеді. Оның құқықтық жағдайы мен қызметін ұйымдастыру конституциялық заңда айқындалады.
Бұл ережелерді түсіндіргенде «жәрдемдеседі» деген ұғымға мән берген жөн. Ол әр өтініш міндетті түрде өтініш берушінің пайдасына шешіледі деген уәде емес. Сондай-ақ уәкілдің қызметін соттың өкілеттігімен теңестіруге болмайды. Әр құқық қорғау тетігінің міндеті мен қолданылу тәртібі бар. Сол айырмашылықтарды анық көрсету азаматқа өз жағдайын дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
Біздің ойымызша, уәкіл институтының қоғамдық маңызы адамның мәселесіне құқық тұрғысынан назар аударуға байланысты. Күнделікті тәжірибеде бір оқиға жай ғана қолайсыздық болып көрінуі мүмкін. Ал оның артында тең қарау, жеке өмірді құрметтеу немесе қадір-қасиетті сақтау мәселесі тұруы ықтимал. Мұндай байланысты байқай білу құқықтық мәдениеттің маңызды бөлігі саналады.
Өңірлік деңгейде осы тақырыпты түсіндіру үшін өмірге жақын, бірақ нақты адамды әшкерелемейтін мысалдар пайдалы. Мәселен, ресми жауаптың мәнін түсіне алмаған азаматтың жағдайын талқылауға болады. Жарияланымда кім кінәлі екенін алдын ала жариялаудан гөрі, қандай құқықтық сұрақ туындағанын көрсету орынды. Дәлелденген факт пен автордың пайымын ажырату ақпараттың сенімділігін арттырады.
Өтініш әзірлеуде оқиғаның уақытын, болған жерін, қатысты органды және алынған жауаптарды жүйелеу көмектеседі. Адам өзінен қандай нәтиже күтетінін де анық түсіндіргені дұрыс. Бұл жалпы ақпараттық тәсіл: нақты жүгіну талаптары мен қарау шарттары қолданыстағы заңға сәйкес тексеріледі. Артық жеке деректерді ашық желіге жариялау мәселені шешудің міндетті шарты емес.
Адам құқығына құрмет күнделікті қарым-қатынастан байқалады. Сұраққа түсінікті жауап беру, адамның сөзін бөлмей тыңдау, шағымға немқұрайды қарамау — осы мәдениеттің қарапайым көріністері. Әрине, мұндай әдеп ресми құқық қорғау рәсімдерін алмастырмайды. Бірақ қоғамда құқық туралы сауатты әңгіме қалыптасуына жағдай жасайды.
Жаңа Конституциядағы уәкілге қатысты норманы таныстыру — азаматқа құқықты қорғаудың бір тетігін түсіндіру. Оның мәні қызмет атауын есте сақтатудан кеңірек. Адамның мәселесін байыппен қарау, құқықтық негізді іздеу және құзыретті ажырату маңызды. Осындай түсінік азамат пен мемлекеттік институттар арасындағы қарым-қатынасты мазмұнды етуге көмектеседі.
