2026 жылғы 1 мамырдағы дерек бойынша Тараз қаласының халқы 489,2 мың адамға жеткен. Халық саны ұлғайған сайын әлеуметтік байланыстар, тұрмыстық, отбасылық, еңбек және мүліктік қатынастар да күрделене түседі. Бұл өз кезегінде қоғамдағы түрлі келіспеушіліктердің алдын алу үшін тек әкімшілік шаралар емес, тиімді коммуникация мен келісім мәдениетін қалыптастыру қажеттігін арттырады.
Диалогтың маңызы дәл осындай ортада айқын көрінеді. Азамат өзінің мәселесін еркін айтып, екінші тарап оны тыңдап, мемлекеттік орган немесе қоғамдық институт оған түсінікті жауап бере алса, әлеуметтік шиеленістің алдын алуға мүмкіндік туады. Көп жағдайда жанжалдың өзі шешілмейтін мәселенің салдары емес, адамдардың бір-бірімен дұрыс сөйлеспеуінен, ақпараттың жетіспеуінен немесе тараптардың бір-біріне сенбеуінен туындайды.
Сондықтан тұрақты қоғам құрудың алғашқы шарты – «тыңдайтын орта» қалыптастыру. Тараз қаласында бұл бағыттағы жұмыс бірнеше деңгейде жүргізіліп келеді. Мысалы, 2026 жылғы шілдеде қала әкімінің тұрғындарды жеке мәселелері бойынша қабылдауында азаматтар тұрғын үй, жер кезегі, аула абаттандыру, арық жүйелері, электр желілері, ауыз су, жол және балалар алаңдарына қатысты мәселелерін көтерген. Қала әкімдігі мұндай қабылдаулардың «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы аясында тұрақты өткізілетінін атап көрсетеді.
Бұл жерде маңыздысы – тек азаматтардың арызын қабылдау емес. Мұндай кездесулерде мемлекеттік орган мен тұрғын арасындағы тікелей диалог пайда болады. Азамат өз мәселесінің еленгенін сезінеді, ал билік нақты аумақтағы проблемалардың сипатын тікелей естиді. Қоғамдық тұрақтылықтың да негізі осы сенімнен басталады.
Медиация – дауды жеңу емес, оны шешу тәсілі
Медиацияның дәстүрлі соттан басты айырмашылығы – онда міндетті түрде «жеңімпаз» бен «жеңілген» тарап болмауы тиіс. Медиацияның түпкі мақсаты – екі жақ үшін де қолайлы шешімге келу.
Әсіресе отбасылық, еңбек, көршілік, мүліктік және азаматтық сипаттағы дауларда мұндай тәсілдің тиімділігі жоғары. Өйткені тараптар дауды шешкеннен кейін де бір ортада өмір сүруін, жұмыс істеуін немесе туыстық қарым-қатынасын жалғастыруы мүмкін. Мысалы, бір отбасыдағы келіспеушілік сотқа жетсе, құқықтық шешім шығарылуы мүмкін. Бірақ сот шешімі отбасы мүшелерінің арасындағы сенімді автоматты түрде қалпына келтірмейді. Ал медиация кезінде тараптардың мәселені неден туындағанын түсінуіне, сезімдері мен талаптарын ашық айтуына және әрі қарайғы қарым-қатынасты сақтау жолын табуына мүмкіндік беріледі.
Сондықтан медиацияны тек заңдық құрал деп қабылдау жеткіліксіз. Бұл – коммуникациялық мәдениеттің бір бөлігі. Осы бағытта Тараз қаласында нақты жұмыстар жүргізіліп жатыр. 2026 жылғы 29 мамырда Тараздағы Достық үйінде медиаторлар форумы ұйымдастырылды. Сол күні «Mart» сауда-ойын-сауық орталығында «Халық заңгері» акциясы өтті. Ресми ақпаратта бұл іс-шаралардың негізгі мақсаты тұрғындардың құқықтық сауаттылығын арттыру, азаматтарға олардың құқықтарын қорғау жолдарын түсіндіру және қоғамда медиация институтын кеңінен насихаттау болғаны айтылған. Мұндай іс-шаралардың құндылығы – медиацияны тек кәсіби заңгерлердің құралы ретінде емес, қарапайым тұрғындарға түсінікті механизм ретінде таныстыруында.
Тараздағы қоғамдық тұрақтылық: сандар нені көрсетеді?
Қоғамдағы тұрақтылықты бағалаудың бір ғана көрсеткіші жоқ. Бірақ құқық бұзушылық динамикасы әлеуметтік ортадағы өзгерістерді түсінуге мүмкіндік береді. 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында Тараз қаласында жалпы тіркелген қылмыстар саны 1194-тен 1008 дерекке дейін азайған. Бұл – 15,6 пайыздық төмендеу. Сонымен қатар қылмыстарды ашу көрсеткіші 62,1 пайыздан 67,7 пайызға көтерілген, ал ауыр қылмыстардың ашылуы 68,2 пайыздан 76,6 пайызға дейін жақсарған.
Бұдан бұрын 2025 жылы қалада қоғамдық орындардағы құқық бұзушылық 22,8 пайызға, көшелердегі құқық бұзушылық 19,6 пайызға, бұрын сотталғандар арасындағы құқық бұзушылық 34,7 пайызға, ал отбасылық-тұрмыстық саладағы құқық бұзушылық 1,4 пайызға азайған. Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстар да 11,3 пайызға төмендеген.
Әрине, бұл көрсеткіштерді тек медиацияның нәтижесі деп айтуға болмайды. Қылмыстың төмендеуіне полицияның профилактикалық жұмыстары, әлеуметтік бағдарламалар, бейнебақылау, білім беру мекемелеріндегі жұмыс және басқа да көптеген факторлар ықпал етеді. Дегенмен бұл статистика профилактикаға басымдық беру қажеттігін көрсетеді. Медиация да осындай профилактикалық тетіктердің бірі. Ол дауды қылмыстық немесе әкімшілік сипатқа жетпей тұрып шешуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге алаңдататын көрсеткіштер де бар. Тараз қаласында 2025 жылы алаяқтық фактілері 128,1 пайызға өскен. Ал 2025 жылдың алғашқы алты айында жалпы алаяқтық тіркелімі алдыңғы жылмен салыстырғанда 79,1 пайызға артқаны хабарланған. Бұл жағдай қоғамдық тұрақтылық ұғымының өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұрын жанжал негізінен көшеде немесе тұрмыстық ортада туындаса, қазіргі уақытта цифрлық кеңістіктегі алаяқтық, кибербуллинг, ақпараттық манипуляциялар да адамдар арасындағы сенімге тікелей әсер етеді. Демек, диалог пен медиация да жаңа ортаға бейімделуі керек.
Отбасыдағы диалог – қоғамдық тұрақтылықтың алғашқы баспалдағы
Қоғамдағы кез келген қарым-қатынас мәдениеті отбасынан басталады. Егер бала үйінде жанжалды айқаймен емес, сөйлесу арқылы шешуді көрсе, кейін қоғамдағы келіспеушіліктерге де сондай тәсілмен қарайды. Ал тұрақты жанжал, психологиялық қысым немесе зорлық қалыпты құбылыс ретінде қабылданған отбасында өскен адам үшін агрессивті мінез-құлық үлгісі қалыптасуы мүмкін.
Сондықтан Тараз қаласында Отбасын қолдау орталығының жұмысы да осы тұрғыда маңызды. Ресми мәліметке сәйкес, орталық қиын жағдайға тап болған отбасыларға әлеуметтік, заңдық және психологиялық қолдау көрсетіп, отбасылық жанжалдарды шешуге, некені және отбасын сақтауға, сондай-ақ тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алуға бағытталған жұмыстар жүргізеді.
2026 жылғы наурызда осы орталық ұйымдастырған «Шаңырақ күні – Ұрпақтар үндестігі!» атты қалалық ата-аналар форумына 350-ден астам адам қатысқан. Бұл көрсеткіштің өзі отбасылық қарым-қатынас, ата-ана жауапкершілігі және ұрпақтар сабақтастығы тақырыптарына қоғам тарапынан сұраныс бар екенін аңғартады. Отбасылық дауды ерте кезеңде шешу – тек бір отбасының мәселесін шешу емес. Оның әлеуметтік әсері әлдеқайда кең. Өйткені тұрақты отбасы балалардың психологиялық жағдайына, білім алуына, қоғамдағы мінез-құлқына және болашақтағы әлеуметтік қатынастарына әсер етеді.
Диалогтың жаңа формасы – қоғамдық талқылау
Қазіргі заманғы қаланы тұрғындардың пікірінсіз тиімді басқару қиын. Инфрақұрылым, абаттандыру, көлік, экология немесе құрылыс мәселелері тұрғындардың күнделікті өміріне тікелей әсер етеді. Сондықтан шешім қабылдамас бұрын жұртшылықпен ақылдасу әлеуметтік шиеленісті төмендетуге мүмкіндік береді.
2026 жылғы 27 шілдеде Тараз қаласында Төле би даңғылын абаттандыру жобасы аясында ағаштарды кесу мәселесі бойынша тұрғындармен ашық қоғамдық талқылау өткізілген. Қала әкімі тұрғындарға жобаның барысын таныстырып, олардың ұсыныстары мен сауалдарын тыңдаған. Бұл мысал маңызды бір қағиданы көрсетеді: азаматтар қабылданған шешімді кейін естігеннен гөрі, оны талқылауға алдын ала қатысса, әлеуметтік сенім әлдеқайда жоғары болады. Диалог дегеніміз – тек ақпарат беру емес. Диалогта екі тарап та сөйлейді, екі тарап та тыңдайды.
Неге медиацияны жастар арасында дамыту маңызды?
Тараз – жастардың үлесі жоғары қалалардың бірі. Қалада мектептер, колледждер мен жоғары оқу орындары көп болғандықтан, медиация мәдениетін білім беру жүйесіне енгізу ерекше маңызды.
Жастар арасындағы даулар көбіне әлеуметтік желідегі пікір қайшылығынан, буллингтен, жеке қарым-қатынастардан немесе тұрмыстық түсінбеушіліктерден туындайды. Егер жастар осындай жағдайларда агрессияның орнына келіссөз жүргізу, эмоцияны басқару және қарсы тараптың позициясын тыңдау дағдыларын меңгерсе, оның ұзақ мерзімді қоғамдық әсері жоғары болады.
Сондықтан мектеп пен университеттерде «peer mediation», яғни «тең-теңімен медиация» элементтерін дамытуға болады. Арнайы дайындалған оқушылар немесе студенттер құрдастары арасындағы ұсақ жанжалдарға делдал ретінде қатысып, мәселені бейбіт шешуге көмектесе алады. Бұл тек жанжалдарды азайтпайды. Ол жастарға жауапкершілік, эмпатия, келіссөз жүргізу және көшбасшылық дағдыларын үйретеді.
Тұрақтылықтың ең тиімді жолы – дауды болдырмау
Қоғамдық тұрақтылықты тек қауіпсіздік құрылымдарының жұмысы деп қабылдау дұрыс ұғым емес. Тұрақтылық – адамдардың бір-біріне сенуі. Тұрақтылық – азаматтың өз мәселесін айтып, жауап ала алатынына сенуі. Тұрақтылық – отбасындағы мәселені зорлықпен емес, сөйлесу арқылы шешу. Тұрақтылық – мемлекет пен тұрғын арасындағы ашық байланыс. Ал медиация осы үдерістердің ортасындағы маңызды көпір бола алады.
Тараздағы медиаторлар форумы, «Халық заңгері» акциясы, Отбасын қолдау орталығы, азаматтарды жеке қабылдау және қоғамдық талқылаулар қалада диалогтық алаңдардың біртіндеп қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Сондықтан «диалог пен медиация – тұрақтылық кепілі» деген тұжырым жай ұран емес. Бұл – жарты миллионға жуық тұрғыны бар Тараз секілді ірі қала үшін әлеуметтік саясаттың нақты жұмыс істеу қағидаты. Өйткені ұзақ мерзімді тұрақтылықтың ең тиімді жолы – туындаған жанжалды басу емес, оның ушығуына жеткізбей, адамдарды бір үстел басына отырғызып, бір-бірін тыңдату. Осы мақсатта Тараз қаласы әкімдігі ішкі саясат бөлімінің мемлекеттік гранттық конкурсы аясында, Тараз қаласы аумағында “Ақ Сұңқар” жастар қоғамдық бірлестігінің ТAMYR – Тарих. Мәдениет. Рух. жобасы жүзеге асырылуда. Жобаның операторы ретінде Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы КЕАҚ жұмыс атқаруда.
Диалог бар жерде – сенім бар. Сенім бар жерде – келісім бар. Ал келісім бар жерде тұрақтылықтың негізі қаланады.
Еркін Әбдиев
